شناسنامه مطلب

نویسنده مطلب: 

مجيد احمدي

خلاصه: 

در گفتگو با آخرين هنرمند سازنده گلابتون

تاريخ گلابتون به دوران ساسانيان و حتي پيش از آن بر مي گردد. هرچند در عصر صفوي هنر گلابتون در اصفهان، از رونق فراوان برخوردار بود و طرفداران بسيار داشت ولي در دوران معاصر اين هنر مانند گذشته رونق ندارد و از آن همه كارگاه هاي گلابتون سازي خبري نيست. كار به آنجا رسيده كه تنها يك كارگاه دائم اين رشته به همت عباسعلي فولادگر، تنها بازمانده گلابتون سازي در موزه هنرهاي تزييني اصفهان دائر است. فولادگر سال 1331 در اصفهان متولد شد و چون اين هنر به صورت موروثي در خانواده اش رواج داشت، از سن 8 سالگي گلابتون سازي را آغاز كرد. او معتقد است نمي توان به زور كسي را وارد اين رشته كرد و با آن كه بارها به مسوولان درباره لزوم پرورش نيروهاي جوان تاكيد كرده، ولي تاكنون اقدامي انجام نگرفته است. به گفته او زماني كه گلابتون سازي به دليل بي توجهي، در يك زيرزمين توليد مي شود، طبيعي است كه مردم آن را به فراموشي بسپارند. گفتگوي زير درخصوص گلابتون سازي و سختي هاي اين رشته از زبان تنها بازمانده آن است . گلابتون چگونه ساخته مي شود؟ گلابتون نخي ابريشمي است كه با طلاو نقره روكش شده است. اين نخ در مركز از ابريشم توسط يك نوار با طلابه صورت مارپيچ و بسيار منظم روكش شده است. براي اين كار ابتدا نقره ذوب مي كنيم. سپس توسط آهنگري آن را شكل داده و به صورت گرد در مي آوريم. طلاي 24 عيار را باچكش، نازك مي كنيم و روي نقره مي چسبانيم. اين لوله را به باريكي 8 صدم ميلي متر مي رسانيم و به صورت نوار پيچ در مي آوريم. ماده و لايه آخري را بادستگاهي روي ابريشم مي پيچانيم كه آن را گلابتون مي ناميم. مواد ساخت گلابتون را چگونه تهيه مي كنيد؟ همه مواد به صورت خام تهيه مي شوند. طلاو نقره را ذوب مي كنيم و قالب مي ريزيم، توسط آتش و سنگ يشم طلارا روي نقره مي پيچانيم و آن را با سوهان صيقل مي دهيم. در اين مرحله باز يك مرحله آهنگري داريم و نقره طلااندود شده را درون كوره هايي از ذغال طبيعي قرار مي دهيم. محصول را كش مي دهيم تا طولش 8 صدم ميلي متر شود و آن را زير چرخ پهن مي كنيم و از حالت دايره اي به نواري تبديل مي كنيم. كل اين كار 21 مرحله است، سپس با دستگاهي نخ ابريشم را با نخ نقره طلايي مي پوشانيم. اكنون گلابتون بدست آمده است. دستگاه هايي را كه از آنها استفاده مي كنيد، از كجا آورده ايد؟ اين چرخ ها را خودم ساخته ام. البته الگوهاي آنها را داشتم كه از زمان هاي گذشته مانده بود. نـخ هـاي گـلابـتون در گذشته چه كاربردي داشته اند؟ نخ گلابتون در پارچه زردوزي استفاده مي شود. با آن رو دوزي نيز مي كنند و در بافت انواع يراق هم كاربرد دارد كه بر لب پوش تاقچه يا ترمه قرار مي گيرد. به علت قيمت بالايي كه در اثر زحمت زياد توليد اين نخ وجود دارد، بيشتر در دوخت و دوزهاي سر پيراهن درباريان و متمولان به كار مي رفته است. از اين نخ در پارچه هاي زري بافت كه منبع درآمد مهمي براي دولت صفوي بوده، استفاده مي كردند يعني پارچه هاي زري را با نخ گلابتون مي بافتند و صادر مي كردند. اين هنر بعد از صفويه رها شد و در دوره پهلوي باز هم رونق تازه و نسبي پيدا كرد. اكنون چند كارگاه گلابتون وجود دارد؟ تنها كارگاهي كه در ايران و بلكه در دنيا به صورت سنتي كار مي كند، همين است كه در موزه هنرهاي تزييني اصفهان قرار دارد. همين نخ گلابتون از ژاپن و پاكستان به صورت مصنوعي نيز وارد شده است. الان چند نفر به اين شغل مشغول هستند؟ 3 نفر. من، برادرم و پسرم. به فكر پرورش افرادي كه راه شما را ادامه دهند، نيستيد؟ من بارها به مسوولان گفتم براي جلوگيري از فراموشي اين هنر در راه آموزش آن اقدام كنند. من كه نمي توانم كسي را به زور بياورم و آموزش دهم ولي كو گوش شنوا؟ طرز تهيه اين نخ با آنچه در گذشته انجام مي شد، تغيير كرده است؟ اين هنر به صورت موروثي در خانواده ما مانده و با گذشته فرقي نكرده است. حتي ابزارها همان ابزارهاست كه خودم آنها را طراحي كرده و ساخته ام. از اين نخ در پارچه هاي امروزي هم مي توان استفاده كرد؟ مي شود، ولي متاسفانه كساني هم كه ذوق به كاربردن اين هنر را در پارچه ها داشتند يا نيستند يا ديگر به اين كار اشتغال ندارند. اين نوع بافت را خانم هاي مسن تر انجام مي دادند ولي به خاطر مشكل بودن، ديگر كسي آن را انجام نمي دهد. در مورد نخ گلابتون نيز وضع به همين منوال است. تا من هستم، اين هنر هم هست ولي اگر من بروم، بازنشسته شوم يا هر اتفاق ديگري براي من بيفتد، امكان دارد اين هم تمام شود. به هر حال از اين نخ با استفاده از دستگاه هاي بافندگي قديمي روي پارچه هاي حرير يا تور هم مي توان استفاده كرد كه فكر نمي كنم امروزه كسي اين كار را بلد باشد، اين كار به خاطر ظرافت هاي زياد، تنها از عهده خانم ها برمي آيد كه امروزه به نظرم كاملامنسوخ شده است. البته اگر مسوولان و بخصوص مسوولان دولتي بـخـواهـنـد و سـرمـايـه گـذاري كنند، تا من هستم موقعيتش وجود دارد كه اين هنر گسترش يابد. چرا اين هنر در حال فراموشي است؟ گراني مواد اوليه و نيز سخت بودن توليد آن باعث شده است كه اين هنر صنعت به فراموشي سپرده شود. وقتي هنري كه همتا ندارد در يك زيرزمين توليد شود، مردم آن را نمي بينند. پس انتظاري نيست كه آن را بشناسند. اگر دولت يارانه اي بدهد و امكاني براي نمايش عمومي مراحل ساخت و توليد گلابتون اختصاص دهد، آهسته آهسته اين كار رواج مي يابد و مردم علاقه مند مي شوند. آيا مدل صنعتي و خارجي گلابتون وجود دارد؟ بله. پارچه دوخته شده آن را از چين آورده اند كه روكشي پلاستيكي دارد و بسيار ارزان است. آيا مي توان از اين كار براي جذب گردشگران استفاده كنيم؟ مسلما. گردشگران خارجي به هنرهاي سنتي بسيار علاقه دارند ولي متاسفانه عدم تبليغ و بازاريابي درست باعث شده كه آنها اين هنر را نشناسند؛ به همين سبب حاضر به پرداخت پول براي آن نيستند. در صورتي كه من در كتابي خواندم يكي از منابع درآمد بزرگ دولت صفوي پارچه هاي زري بودند كه از گلابتون در آنها استفاده شده بود. پس مي توان روي آن كار كرد. چراغ همين آخرين كارگاه را هم، با همكاري معاونت صنايع دستي اداره كل ميراث فرهنگي استان اصفهان روشن نگه داشته ايم. آيا در هنرستان هاي هنر آموزش گلابتون ادامه دارد؟ خير. برچيده شد. تا چند سال پيش 10 دستگاه در هنرستان هنرهاي زيباي اصفهان كار مي كرد، ولي با رفتن بافنده ها براي آنها جايگزيني پيدا نشد. يعني آموزش با رفتن استادكارها برچيده شد؟ اين كار دوست داشتني است نه آموزشي، وقتي فرد تامين نشود، علاقه نشان نمي دهد. ضمن اين كه متاسفانه مسوولان براي اين هنر ارزش قائل نيستند.